Parafia rzymskokatolicka pw. Miłosierdzia Bożego w Szczecinie
POWSTANIE STYCZNIOWE

W połowie stycznia 1863 roku na wniosek Wielopolskiego rząd Królestwa zaczął nadzwyczajny pobór do wojska, tzw. Brankę. W oparciu o tajne listy poborowe ustalone przez władze około 10 tys. młodych ludzi miało zostać nieoczekiwanie powołanych do kilkunastoletniej służby wojskowej z dala od kraju. W ten sposób margrabia Wielopolski zamierzał rozbić organizację ,,czerwonych” albo zmusić do rozpoczęcia powstania w najmniej dogodnym dla niej momencie określonym przez termin branki. Komitet Centralny na wniosek lewicy i pod naciskiem niższych komórek spisku zdecydował się na podjęcie walki 22 stycznia 1863 roku, tuż po rozpoczęciu branki, aby uniemożliwić jej realizację.

 

Przyczyny powstania - sprawy polityczne i społeczne

Klęska Rosji w wojnie krymskiej ukazała słabość reakcyjnego caratu i zmusiła nowego władcę Aleksandra II do koniecznych reform administracyjnych i społecznych. Niezadowolenie z systemu polityczno- społecznego i dążenie do jego zmian ogarnęło różne warstwy społeczeństwa. Złagodzenie terroru policyjnego, amnestia dla więźniów i emigrantów politycznych, złagodzenie cenzury w zaborze rosyjskim sprzyjały również budzeniu nadziei polskiego społeczeństwa na gruntowną zmianę jego sytuacji. Osłabienie samowładztwa, nadzieje na jego gruntowne zreformowanie i wzrost sił rewolucyjnych w Rosji pobudzały do czynu gorętszych patriotów polskich. Gdy car jasno powiedział: ,,żadnych marzeń” - zaczęto tworzyć organizacje spiskowe. Gimnazjaliści i studenci zakładali tajne związki, rozpowszechniające emigracyjną literaturę, organizujące niezależne dyskusje i obchody rocznic narodowych. W 1858 roku emigrant Ludwik Mierosławski, uczestnik powstania listopadowego i Wiosny Ludów, wezwał młode pokolenie do kolejnego powstania.

Polacy coraz bardziej zaczęli okazywać dążenia do odzyskania niepodległości. Organizowano demonstracje, zgromadzenia patriotyczne, nabożeństwa. Nastąpiła ,,rewolucja moralna”. Aleksander Wielopolski zdołał uzyskać od cara pewne ustępstwa - odnowienie uniwersytetu, oczynszowanie chłopów i równouprawnienie Żydów. Jednak pomimo starań nie był lubianym człowiekiem i nie zyskał licznego poparcia dla swej polityki. Pod koniec 1861 roku wyodrębniły się dwa stronnictwa. Pierwsze, ,,czerwoni”, było radykalne i dążyło do jak najszybszego wybuchu powstania. Tworzyli je studenci, inteligencja i mniej zamożne mieszczaństwa. Drugie, ,,biali”, miało charakter umiarkowany. Jego członkowie - ziemiaństwo, zamożni przedsiębiorcy - pragnęli stopniowych reform i wszechstronnego rozwoju kraju, odsuwając walkę zbrojną do chwili zaistnienia korzystnej sytuacji międzynarodowej.

 

Wybuch powstania – po broń!

Dnia 22 stycznia Komitet Centralny wydał manifest, w którym ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym i wezwał ,,naród Polski, Litwy i Rusi” do walki. Równocześnie nadawał bezpłatnie chłopom użytkowana ziemię na pełną własność, a dziedzicom obiecywał odszkodowanie ze skarbu niepodległej Polski. Pierwsze walki w nocy z 22 na 23 stycznia nie przyniosły wielkich efektów. Oddziałki powstańcze liczące w sumie około 6 tys. Ludzi zaatakowały w 33 miejscowościach Królestwa niewielkie garnizony carskie, głównie na Podlasiu. Większość walk zakończyła się niepowodzeniem i rozprzężeniem części oddziałów. Powstańcy zdobyli niewiele broni, ale swymi atakami zaskoczyli wojska rosyjskie. Zaniepokojone dowództwo carskie zarządziło koncentrację wszystkich sił stacjonujących w Królestwie. Ofiarność i zapał kilku tysięcy powstańców oraz umocnienie organizacji powstańczej dzięki niesłychanej energii i wytrwałości najwybitniejszego w tym momencie działacza czerwonych, powstańczego naczelnika Warszawy i faktycznego przywódcy powstania - Stefana Bobrowskiego sprawiły, że walka podjęta w noc styczniową nie zakończyła się błyskawicznym krachem. Widząc to ,,biali”, zwłaszcza ze sfer ziemiańskich, zaczęli przystępować do powstania. Postanowili obalić Rząd Tymczasowy. Wkrótce nowe zabiegi ,,białych” i zwolenników Mierosławskiego przeciął Bobrowski. Ogłosił on ponowne przejęcie władzy przez Rząd Tymczasowy, ale sam uwikłany przy rozplątywaniu intrygi ,,białych” w pojedynek - zginął 12 kwietnia z ręki uczestnika tej intrygi. Jego śmierć osłabiła obóz ,,czerwonych”. Niedługo po tych wydarzeniach dwa obozy zawarły porozumienie i zyskały decydujący wpływ w rządzie powstańczym, który od 10 maja przyjął nazwę Rządu Narodowego.

 

Ponad 1200 potyczek - ani jednej dużej bitwy

Słabe, ale liczne ataki polskich powstańców odniosły jeden skutek: dowództwo rosyjskie skoncentrowało rozproszone dotąd wojska w kilku głównych punktach. Jednakże innych sukcesów nie było. Nie udało się opanować Płocka, przeznaczonego na siedzibę rządu. Jego członkowie przez miesiąc błąkali się po kraju, by w końcu powrócić do Warszawy. Nie zdobyto żadnego miasta… Powstanie, rozpoczęte jako walka partyzancka, pozostało takim aż do końca. Rząd Narodowy zdawał sobie sprawę, że jedyna szansą zwiększenia liczebności polskich szeregów jest pozyskanie do powstania ludności wiejskiej. 22 stycznia 1863 roku ogłosił więc dekret o uwłaszczeniu chłopów. Mimo to wielu chłopów zostało wobec powstania biernych. Przez powstańcze szeregi przewinęło się łącznie około 200 tysięcy ludzi. Stoczono ponad 1200 potyczek, lecz ani jednej dużej bitwy. Wiosną walki rozprzestrzeniły się na ziemie Białorusi i Litwy.

 

,,Za nieszczęśliwą Polskę”

Społeczeństwo niewiele wiedziało o tym, że w rządzie toczy się bezwzględna walka o władzę między ,,czerwonymi” a ,,białymi”. Kwestia polska stała się bowiem bardzo popularna w Europie. Rządy Francji, Anglii i Austrii żądały autonomii dla Polski i groziły Rosji wojną; jesienią papież zarządził nawet modlitwy ,,za nieszczęśliwą Polskę”. Jednakże ciągłe tarcia wśród władz powstańczych pogarszały tylko położenie, które i bez tego stawało się dramatyczne. Latem 1863 roku car odwołał Wielopolskiego; rosyjskie władze rozbudowały tajną policję, a schwytanych powstańców skazywano na śmierć lub zesłanie.

 

Romuald Traugutt - dyktator powstania

W październiku 1863 roku przywództwo ,,tajnego państwa” objął Romuald Traugutt. Przyjął tytuł dyktatora powstania, choć jego stanowisko nie zostało ujawnione społeczeństwu, a wszelkie dokumenty nadal ukazywały się z pieczęcią Rządu Narodowego. Pod przybranym nazwiskiem próbował zaradzić klęsce państwa. Pragnął, by walczące oddziały doczekały wiosny 1864 roku; wciąż miał nadzieję, że wybuchnie wtedy wojna Zachodu z Rosją. Wysyłał więc misje dyplomatyczne, starał się pozyskać chłopów oraz przekształcał oddziały partyzanckie w regularną armię.

 

Uwłaszczenie chłopów

Powstańcy przetrwali wprawdzie zimę, lecz wiosną ich siły były już znacznie słabsze. W marcu 1864 roku władze carskie z wielką pompą ogłosiły uwłaszczenie chłopów w Królestwie Polskim. Podczas powstania istniało polskie ,,tajne państwo”, kierowane przez Rząd Narodowy. Jesienią 1863 roku przywódcą tego ,,państwa” został Romuald Traugutt, dyktator powstania. Po jego aresztowaniu wiosną 1864 roku ,,tajne państwo” przestało istnieć. Jesienią 1864 roku powstanie styczniowe zakończyło się klęską i represjami.

 

maja

 

 

----------------------------------------------------------------

inne talerzyki

 

HOME